Duurzaam leiderschap vraagt om lef

Artikelen

Anastasia Kellermann

Duurzaamheid. Een modewoord, één waar nog maar weinig leidinggevenden concreet inhoud aan kunnen geven. Of beter: durven geven. Anastasia Kellermann neemt ons graag bij de hand.

Een interview met een gedreven voorvechtster voor duurzaam leiderschap. En om direct een groot misverstand uit de wereld te helpen: duurzaamheid is niet alleen iets voor milieuactivisten.

Henk Jan Kamsteeg

Als negenjarig meisje vroeg Anastasia Kellermann zich al ontzet af wat mensen toch bezielt zo slecht met het milieu om te gaan. Opgroeiend in het prachtige Zwitserland verbaasde het haar dat toeristen zonder blikken of blozen afval op straat gooien. Tegenwoordig is Kellermann bevlogen pleitbezorger voor duurzaam leiderschap. Niet langer is zij een roepende in de woestijn. Zo schreef zij in 2006 een essay over duurzaam leiderschap bij de overheid. Premier Balkenende bood haar bevindingen aan de Tweede Kamer aan. Maar ook het bedrijfsleven weet haar bedrijf Sustainability Unlimited te vinden.

Tekenend voor de grote belangstelling voor het thema duurzaam leiderschap is telkens de massale opkomst bij workshops en lezingen over dit onderwerp. “Wellicht heeft dit te maken met het feit dat ik een model heb ontwikkeld dat voor veel leiders handvatten geeft hoe duurzaam leiderschap te vertalen naar de praktijk binnen de organisatie zodat de positieve impact op mens, milieu en meerwaarde wordt vergroot.”

Waarom focust u zich in uw pleidooi voor een duurzamer samenleving op leiderschap?

“De nadruk op leiderschap is iets van de laatste jaren. Toen ik voor een grote financiële instelling werkte, merkte ik dat veel mensen gevoelig zijn voor het thema duurzaamheid. Aan de ene kant waren collega’s enthousiast er iets aan te doen. Aan de andere kant wilde niemand echt zijn verantwoordelijkheid nemen.

Toen heb ik een studie ‘Duurzaam ondernemen’ gedaan. Mijn onderzoek veranderde toen van de implementatie van duurzaamheid binnen de bank naar de rol van leiderschap in het integreren van duurzaamheid binnen organisaties. Ik kwam erachter dat niemand zijn nek durfde uit te steken.”

In uw boek The S-Factor schrijft u dat duurzaam leiderschap vraagt om out-ofthe-box denken.

“Inderdaad, maar dit is in bestaande hiërarchieën en culturen best lastig. Het vraagt om creativiteit. Wij zullen onszelf de vraag moeten stellen waarom wij doen wat wij doen. Als we niet bereiken wat we eigenlijk willen, is het hoog tijd om nieuwe wegen te bewandelen om dat juist wel te bereiken. Die nieuwe wegen vragen outof-the-box denken én doen.”

Nu zegt u dat werknemers wel veel kunnen willen, maar als de werkgever de hakken in het zand zet, de mogelijkheden direct erg beperkt zijn.

“Duurzame organisaties vallen of staan bij duurzaam leiderschap. Maar ik zie leiderschap wel breder dan alleen maar iets voor het topmanagement. Leiderschap is juist iets voor iedereen. Elke medewerker heeft de verantwoordelijkheid zijn persoonlijk leiderschap te ontwikkelen. Ik wil de bal dus niet alleen leggen bij de managers.

Al is wel duidelijk dat zij in een betere positie zitten om de dans te veranderen. En die dans zou een gezamenlijke moeten zijn. Wat gaan wij samen doen? Het initiatief zou naar mijn mening bij de leidinggevende moeten liggen. Wat dat betreft geloof ik in een top-down bottom-up proces.”

People, Profit en Planet moeten bij duurzaam leiderschap in balans zijn. Maar is dit niet bij voorbaat een verloren strijd? Wint Profit uiteindelijk niet altijd?

“Het is een bewuste oefening die moet plaatsvinden. Bij elke beslissing die je maakt, moet je jezelf leren afvragen wat hiervan de impact is op de drie P’s. In de ideale situatie zou de aandacht voor de afzonderlijke P’s in evenwicht moeten zijn. Als je Profit altijd laat winnen, zonder rekening te houden met de andere twee, zul je op korte termijn winst behalen. Maar op langere termijn zal het puur gaan voor de winst juist verlies tot gevolg hebben. Mens en milieu zijn essentieel voor het maken van winst. Veel mensen vergeten dit.

Maar er zit ook een andere kant aan. Er zijn groepen die alleen maar voor People en Planet gaan en daarbij Profit uit het oog verliezen. Dat werkt natuurlijk ook niet. Ik besef dat wij niet altijd een win-win-winsituatie kunnen bereiken. Maar toch kan het vaker dan wij denken. Maar nogmaals: dit vraagt om out-of-the-box denken.

Het gaat er mij om dat leidinggevenden zich bewust de vraag leren stellen en hun keuzes vanuit deze vraag durven maken. Duurzaamheid begint bij onszelf. Overigens vanuit ons bedrijf 2lead4us werken we met 4 P’s waar de eerste P van Person, oftewel de duurzame leider, het uitgangspunt is om impact te genereren op de andere 3 P’s. We hebben de laatste P van Profit expres veranderd in de P van Prosperity. Prosperity gaat over meer dan winst alleen. Het gaat over zaken als gezondheid, veiligheid, schone lucht, kwaliteit van leven, medewerkerstevredenheid”.

Kan iedereen een duurzaam leider worden?

“In de trainingen die ik aanbied, ga ik uit van een model waar hoofd, hart en handen centraal staan. We gaan aan de slag met concrete projecten of moeilijke vraagstukken waarin duurzaamheid wordt vertaald. Aan de hand daarvan wordt de focus gelegd op de ontwikkeling van het leiderschap van de deelnemers. Door duurzaamheid aan de hand van projecten te verbinden aan hun leiderschap, kunnen zij duurzaam handelen in de praktijk leren.

Het traject begint met het ‘hoofd’: de visie op duurzaamheid en de wereld waarin wij leven. We gaan op zoek naar een doel dat de deelnemer hierin zelf zou willen bereiken. Van daaruit gaan we naar het ‘hart’. In deze module staan wij stil bij jouw drijfveren als leider. Wie ben je als je echt in je kracht durft te staan? Waar loop je warm voor? Van daaruit kijken we naar de ‘handen’. Wie heb ik in mijn cirkel van invloed die ik kan betrekken bij het realiseren van mijn doel? Hierin is het hart dus weer belangrijk.

Volgen mensen je omdat je een bepaalde passie hebt of omdat de baas dat heeft gezegd? Vooral als je samenwerkt met mensen buiten de afdeling of organisatie is empathie cruciaal. Waarom zou de ander jouw doel willen helpen realiseren? Alleen als het ook past bij zijn doel, passie en kracht. Naast training geef ik ook coaching. Zowel individueel als in groepsverband. Hierin kijken we naar de belemmeringen die er kunnen zijn om echt voor het doel te gaan.”

Kunt u voorbeelden van deze belemmeringen noemen?

“Ik zie een gebrek aan lef. ‘Als ik ervoor uitkom waar ik voor sta, word ik misschien niet geaccepteerd of verlies ik mijn baan.’ ‘Ik kan geen nee zeggen tegen een verzoek dat mij is gedaan.’ ‘Ik wil voldoen aan de verwachtingen die men van mij heeft.’ Als we voortdurend bezig zijn te doen wat de ander wil dat wij doen maar wij het zelf niet echt willen, raken we steeds minder gemotiveerd.”

Wat zijn vooroordelen ten opzichte van duurzaam leiderschap?

“Het wordt vaak gezien als het stokpaardje van GroenLinks. Vanuit mijn achtergrond en doordat ik jaren werkzaam ben geweest in de profitsector, geloof ik niet in een pure verzorgingsstaat. Wat ik heb gezien is de kracht van ‘economische incentives’ en het eigenbelang bij het bereiken van doelen, zo ook voor duurzaamheid. De meeste mensen zijn trotser en productiever wanneer ze zelf iets bereiken dan wanneer ze hun hand uit moeten steken om verzorgd te worden. Ook bedrijven beginnen te beseffen dat met duurzaamheid zo veel is te bereiken qua innovatie en prosperity. Het is denk ik wel iets van de laatste tijd dat het een apolitiek thema geworden is. In Amerika werd het altijd gezien als ultralinks. Maar de kerk, die over het algemeen achter de Republikeinen staat, heeft het thema nu ook opgepakt. In hun beleving is het een zonde om de aarde die geschapen is door God zo veel geweld aan te doen.

De twee kanten hebben elkaar dus gevonden. Het is in ieders belang iets aan de natuur te doen. Onze kwaliteit van leven hangt daar ook van af. Je ziet dit ook door wat er laatst in Bali tijdens de klimaattop is besproken. Niet dat de Amerikaanse overheid nu helemaal overstag is, maar veel Amerikaanse bedrijven en staten die van oudsher altijd bezig zijn met winst, beginnen belangrijke stappen in duurzaamheid te zetten. In Californië kun je bijvoorbeeld al waterstof tanken.”

U noemt de kerken al. Wat zou hun rol hierin moeten zijn?

“Ik ben zelf niet kerkelijk. Wel ben ik spiritueel actief. Mijn missie iets met duurzaamheid te doen, heeft te maken met het geloof dat ik hier op aarde een doel heb. Ieder mens weet heel diep in zijn hart dat hij een bestemming heeft. Wij hebben een doel in ons leven nodig. De kerk vervult hierin haar rol eigenlijk niet. Ik vind dit een gemiste kans. Of de kerk dit nog aankan, hangt ook weer af van het leiderschap. Kerkelijke leiders zouden wat betreft duurzaamheid ook wel iets aan persoonlijke ontwikkeling mogen doen.”

Zouden kerkelijk leiders juist niet een voortrekkersrol moeten spelen? Goed rentmeesterschap is toch een puur bijbels begrip?

“Het zou wel voor de hand moeten liggen, ja. Maar naast de kerk hebben ook alle andere organisaties hierin een rol. Ik geloof dat wij allemaal op aarde zijn om iets goeds te doen. We moeten allemaal onze verantwoordelijkheid nemen en het niet op bijvoorbeeld de kerken afschuiven. Dit thema moet niet in één groep blijven hangen. Maar ik geloof ook dat wanneer de kerk niet de stap naar duurzaam leiderschap maakt, zij naar mijn mening nooit die impact zal kunnen genereren in haar directe omgeving en op de maatschappij die nodig is om de transformatie in Nederland te bewerkstelligen.

En hoe zit het met de politiek?

“Ik train veel ambtenaren. Mijn boek Duurzame overheid is gelezen door premier Balkenende. Hij heeft het verspreid onder de leden van de Tweede Kamer. In de brief die hij aan de Kamer stuurde, had hij het over ‘gedragsverandering’. Hier was ik blij mee: hij begrijpt waar het om gaat. Ik vind het een hele stap dat ook Balkenende openstaat om zich op dit gebied te laten adviseren.

Ook het regeerakkoord zit vol duurzaamheid. De commitment is er. Ook bij de meeste ministers. Er is de laatste tijd voor het eerst wat visie getoond. Waar willen we naartoe met Nederland? Ik zie heel goede dingen gebeuren. Zicht op een hoopvolle toekomst is een kenmerk van een duurzame leider. Maar aan de andere kant zie ik ook mensen bij ministeries – en ik ga geen namen noemen – die het nog niet in de gaten hebben. Daar zie ik dat het van zich af geschoven wordt met de vraag wie er nu echt verantwoordelijk is voor het thema duurzaamheid. Het misverstand heerst namelijk nog steeds dat duurzaamheid hetzelfde is als milieu. Terwijl het milieu maar één aspect is.”

Nu worden er heel wat leiderschapstrainingen gegeven, maar duurzaam leiderschap ben ik nog niet veel tegengekomen.

“Dat klopt. Hoewel ik wel zie dat het her en der wordt opgepakt. Ik krijg nu zo veel verzoeken, dat ik mensen moet teleurstellen. Dit is ook de reden dat ik met het trainingsbureau Blanchard International ben gaan samenwerken rond een nieuw trainingsconcept, het 4US® model, vanuit een nieuw bedrijf: 2lead4us. Oftewel: ‘to lead for us’, in het Nederlands ‘voor ons allemaal’, en ‘to lead for Unlimited Sustainability’. Blanchards model voor dienend leiderschap heeft veel overeenkomsten met ons model voor duurzaam leiderschap. Leuk is ook dat ik samen met Ken Blanchard ga werken aan een nieuw boek. Hierin willen wij in verhaalvorm – zoals kenmerkend is voor zijn boeken – nieuwe onderzoeksresultaten meenemen hoe wereldwijd tegen duurzaam leiderschap aangekeken wordt.

In The S-Factor schrijft u dat duurzaam leiderschap moet terugkomen in het mission statement, de visie, de waarden en het strategische plan van een organisatie om echt vrucht te kunnen dragen. Geeft u hierin ook advies?

“Van huis uit ben ik advocaat. Advies geven is mij nog zeer vertrouwd, al werk ik nu meer als trainer en coach. Maar ik zeg meestal bedrijven niet hoe zij hun visie moeten verwoorden. De visie moet uit hun eigen hart komen. Wat ik wel doe, is dat ik met een organisatie een proces in ga. Met de top ga ik in gesprek over hun visie. Ik stel vragen over de moeilijke vraagstukken waarin duurzaamheid of een gebrek daaraan tot uiting komt, leg verbanden en bied een menukaart van mogelijke oplossingen of richtingen. Hun visie spiegel ik vervolgens met de visie van de medewerkers. Hoe staan zij hierin? Samen met het managementteam kijken wij vervolgens hoe zij medewerkers kunnen faciliteren aan het doel te werken.”

Het Sustainable Leadership 4US® Model, ontwikkeld door Anastasia Kellermann en Robert van den Bergh van 2LEAD4US.

 

Tien uitdagingen voor het integreren van duurzaamheid
 

1. Het ontwikkelen van ondernemerschap

Durf duurzaam te ondernemen en hierin risico’s te nemen. Organisaties zouden initiatief van medewerkers moeten belonen en moeten leren juist te stimuleren in plaats van fouten af te straffen.

2. Heb lol in duurzaamheid

De uitdagingen zijn moeilijk. In het Chinees bestaat er een teken dat staat voor zowel ‘risico’ als ‘kans’. Dit geldt voor duurzaamheid ook. Het ligt er maar net aan hoe je tegen de dingen aankijkt. Als je het glas half vol durft te zien kan duurzaamheid heel leuk en motiverend zijn.

3. Draag bij aan het creëren van een positief beeld van duurzaamheid

Deel de visie en laat zien wat de kansen van duurzaamheid in de praktijk zijn. Laat het handelingsperspectief zien en focus op wat het op kan leveren.

4. Integreer duurzaamheid in al de processen van de organisatie

Dit gaat om van binnenuit je edrijfsvoering en kernactiviteiten veranderen. Dan is duurzaamheid geen franje of window dressing maar dan wordt het een natuurlijk onderdeel van de organisatie.

5. Ontwikkel meer talenten dan je denkt dat je hebt

Duurzaam leiderschap vraagt erom dat we onszelf constant verder ontwikkelen. Blijf jezelf scherp houden. Duurzaamheid is een ontwikkeling, een voortdurende beweging.

6. Walk the talk

De grootste uitdaging: gewoon doen.

7. Creëer een duurzaam concurrerend voordeel

Wacht de nieuwe regelgeving van de overheid niet af, maar anticipeer op de ontwikkelingen. Werk samen met koplopers in de keten en creëer nieuwe producten en diensten die er echt toe doen.

8. Duidelijk communiceren, zowel binnen als buiten de organisatie

Communiceer wat je hebt gedaan. Wees eerlijk over wat lukt maar ook over wat nog niet duurzaam is. Laat zien wat je eraan doet. Gandhi zei al: “Wees zelf de verandering die je in de wereld wilt zien”.

9. Creëer synergie door diverse onderdelen van duurzaamheid met elkaar in verbinding te brengen

Laat het niet een op zichzelf staand feit zijn. Focus niet alleen op één van de P’s maar creëer voordelen voor de vier P’s.

10. Maak duurzaamheid mainstream

Het moet iets gewoons worden. Alles moet gewoon duurzaam worden en niet iets wat je bijvoorbeeld alleen bij een biologische winkel kunt halen of alleen door een donatie aan het Wereld Natuur Fonds te geven.

Overgenomen uit www.sustainability-unlimited.com
Het artikel verscheen eerder in Leadership, vakblad voor christelijke leiders, 3e jaargang 03/08.